Bruksizm – ya da xalq arasında “diş sıxma” adlanan bu vəziyyət, gecələr və ya gündüzlər iradəsiz olaraq dişlərin sıxılması və ya bir-birinə sürtülməsidir. Bu, sadəcə bir vərdiş deyil, müalicə tələb edən bir disfunksiyadır. Azərbaycanda, o cümlədən Bakı şəhərində də bu problemə tez-tez rast gəlinir. Əgər siz də səhər oyananda çənə ağrısı, baş ağrısı və ya dişlərdə həssaslıq hiss edirsinizsə, bu məqalə sizin üçündür.

Bruksizm nədir?

Bruksizm, əsasən stres, narahatlıq, yanlış diş qapama (okklüziya) və ya yuxu pozuntuları ilə əlaqəli olan, iradəsiz diş sıxma və ya qıcırdatma hərəkətləridir. Bu proses adətən yuxu zamanı baş verdiyi üçün bir çox insan bunun fərqinə varmır. Lakin uzun müddət davam etdikdə, dişlərin minasına ciddi ziyan vura, dolguların və ya protezlərin sınmasına səbəb ola, gicgah-çənə oynaqlarında (GÇO) ağrı və disfunksiyaya gətirib çıxara bilər.

Statistik göstəricilərə əsasən, yetkinlərin təxminən 8-10%-i, uşaqların isə daha böyük bir faizi bruksizmdən əziyyət çəkir. Azərbaycanda da bu problem geniş yayılıb, lakin çox hallarda diaqnoz vaxtından gec qoyulur, çünki xəstələr əlamətləri başqa səbəblərlə əlaqələndirirlər.

Bruksizm diaqnoz metodları.

Bruksizmin dəqiq diaqnozu çoxşaxəli yanaşma tələb edir. Tək bir test “qızıl standart” deyil. Həkim aşağıdakı metodları birləşdirərək kompleks qiymətləndirmə aparır:

1. Klinik müayinə.

Bu, ilk və ən əsas addımdır. Həkim ağız boşluğunu və dişləri diqqətlə yoxlayır:

• Dişlərin kövrəkliyi: Diş minasında səthli çatlar, düzəlmiş kəsici kənarlar, qırılmış və ya sınmış dolgular.
• Çeynəmə əzələləri: Çənənin yan tərəfindəki və şəqəq bölgəsindəki əzələlərin palpasiya zamanı həssaslığı və ya ağrısı.
• GÇO qiymətləndirməsi: Gicgah-Çənə Oynağının hərəkətliliyi, səsi (klik, pop) və ağrı olub-olmadığı yoxlanılır.

2. Ətraflı anamnez (xəstəlik tarixçəsi).

Həkim sizdən detallı məlumat alacaq:

• Şikayətlərin nə vaxt başladığı.
• Gündüz və ya gecə diş sıxdığınızı hiss edib-etməməyiniz.
• Həyatınızdakı stress amilləri.
• Yuxu keyfiyyətiniz (horultu, yuxu apnoe şübhəsi).
• İstifadə etdiyiniz dərmanlar.

3. Görüntüləmə testləri.

• Panoramik rənglən və ya kompyuter tomoqrafiyası (KT): Diş köklərinin, sümük strukturunun və TMÇ-nin vəziyyətini görmək üçün vacibdir. Köklərdə rezorbsiya (həll olma) və ya sümüklərdə dəyişikliklər aşkar edilə bilər.
• MRI (maqnit-rezonans tomoqrafiya): Xüsusilə TMÇ diski və ətraf yumşaq toxumaları qiymətləndirmək üçün qızıl standart hesab olunur.

4. Elektromiyoqrafiya (EMG).

Bu, müştə əzələlərinin fəaliyyətini ölçən xüsusi bir cihazdır. Xəstəyə sensorlar yapışdırılır və gecə yuxu zamanı əzələ aktivliyi qeydə alınır. EMG, bruksizmin intensivliyini, tezliyini və dəqiq vaxtını objektiv şəkildə sübut edən ən effektiv metodlardan biridir. Bakıdakı müasir klinikalarda bu texnologiya artıq tətbiq olunur.

5. Yuxu müayinəsi (polisomnografiya).

Əgər bruksizm ağır yuxu apnoe sindromu ilə əlaqəli olduğu şübhəsi varsa, xəstə yuxu mərkəzində bir gecə qalaraq dərmanlı yuxu müayinəsindən keçirilə bilər. Bu, nəfəs almanın dayandığı anlarla bruksizm epizodları arasında əlaqəni müəyyən edir.

Həkimlərin istifadə etdiyi testlər.

Praktikada stomatoloqlar və qnatholoqlar (çənə oynağı mütəxəssisləri) yuxarıda qeyd olunan metodlardan istifadə edərək aşağıdakı spesifik testləri həyata keçirirlər:

1. Klinik okklüzal qiymətləndirmə: Həkim, xüsusi kağız (artikulyasiya kağızı) vasitəsilə dişlərin bir-birinə necə təmas etdiyini, qapandığını yoxlayır. Erken təmas nöqtələri və qeyri-bərabər yüklənmə aşkarlanır.
2. BruksChecker testi: Bu, xüsusi, ağıza salınan aşkar edici qurğudur. Bir neçə gecə istifadə edilir və sonra həkim tərəfindən yoxlanılaraq, dişlərin hansı xüsusi nöqtələrdə təmas etdiyi və sıxıldığı vizual olaraq müəyyən edilir.
3. Əzələ palpasiyası: Masseter, temporal və digər çənə əzələlərinə təzyiq tətbiq edilərək ağrı və spazm olub-olmadığı qiymətləndirilir.
4. Funksional çənə hərəkətlərinin analizi: Xəstədən çənəsini açıb-bağlamağı, yana hərəkət etdirməyi xahiş edilir. Hərəkətin hamarlığı və simmetriyası müşahidə olunur.

Stomatoloq Fərid Zeynalov qeyd edir ki, “Müasir diaqnostika yanaşmasında, anamnez və klinik müayinə əsas, EMG və ya BruksChecker kimi obyektiv ölçmə vasitələri isə diaqnozu təsdiqləyən və problemin şiddətini dərəcələndirən köməkçi üsullardır.”

Əgər bruksizm şübhəsi ilə mütəxəssisə müraciət etmisinizsə, aşağıdakı prosesi gözləməlisiniz:

• Ətraflı sorğu: Həkim sizdən şikayətləriniz, həyat tərziniz, stress səviyyəniz və yuxu vərdişləriniz barədə detallı suallar verəcək. Bu suallara açıq və dəqiq cavab vermək çox vacibdir.
• Fiziki müayinə: Ağız və üz bölgəniz diqqətlə yoxlanılacaq, əzələlərinizə yüngül təzyiq tətbiq olunacaq.
• Görüntüləmə Tələbi: Çox güman ki, dişlərin və çənə oynaqlarının vəziyyətini görmək üçün panoramik bir rənglənmə tələb olunacaq. Daha mürəkkəb hallarda KT və ya MR tövsiyə edilə bilər.
• Müvəqqəti diaqnoz və müalicə planı: Yekun diaqnoz ümumiyyətlə bütün məlumatlar toplandıqdan sonra qoyulur. Həkim sizə problemin səviyyəsini izah edəcək və şəxsi xüsusiyyətlərinizə uyğun müalicə planı təqdim edəcək. Bu plana, adətən, gece qoruyucu aparat (şina), fizioterapiya, stress idarəetmə üsulları və lazım gələrsə ortodontik müdaxilə daxil ola bilər.

Müayinə prosesi ümumiyyətlə bir seansda başa çatır, lakin EMG və ya yuxu müayinəsi kimi xüsusi testlər üçün əlavə randevular lazım ola bilər.

Nəticə:

Bruksizm sadəcə bir narahatlıq deyil, vaxtında müdaxilə edilmədikdə diş və çənə sağlamlığınıza ciddi zərər verə bilən bir problemdir. Onun dəqiq diaqnozu müasir stomatologiyanın imkanları ilə indi olduqca aydın və obyektivdir. Azərbaycanda da bu sahədəki mütəxəssislərin sayı və texniki avadanlıq getdikcə artır.

Diaqnozun əsas məqsədi, yalnız problemə ad qoymaq deyil, həm də onun əsas səbəbini mümkün qədər anlamaq və fərdiləşdirilmiş müalicə yolunu müəyyən etməkdir. Erken diaqnoz, sadə və qeyri-invaziv müalicə üsulları ilə problemdən xilas olmağa imkan verir. Əgər özünüzdə və ya yaxınlarınızda bruksizm əlamətləri görürsünüzsə, vaxt itirmədən təcrübəli bir stomatoloqa müraciət etmək ən ağıllı hərəkət olacaqdır.

---

Tez-tez verilən suallar:

Bruksizm diaqnozu necə qoyulur? Diaqnoz klinik müayinə, xəstəlik tarixçəsinin (anamnez) alınması və lazım gələrsə EMG, rənglənmə kimi obyektiv testlər əsasında qoyulur.

Hansı testlər bruksizmin diaqnozunda istifadə olunur? Əsas testlərə klinik müayinə, anamnez, panoramik rentgen/KT/MR, Elektromiyoqrafiya (EMG) və xüsusi aşkar edici qurğular (məsələn, BruksChecker) daxildir.

Bruksizm diaqnozu nə qədər vaxt aparır? İlkin klinik qiymətləndirmə bir qayda olaraq 30-60 dəqiqə çəkə bilər. Lakin EMG monitorinqi və ya görüntüləmə üçün əlavə randevular tələb olunduqda, proses bir neçə günə uzana bilər.